Koniec z chorobą psychiczną i przymus po nowemu - zmiany w ochronie zdrowia psychicznego

• Czego dowiesz się z tekstu?
• Koniec choroby psychicznej w polskim prawie
• Przymus bezpośredni – kierunek dobry, ale jeden przepis budzi alarm
• Kontrola osobista w szpitalu – powstanie prawna luka i nie będziemy bezpieczni
• Co jeszcze budzi wątpliwości w zmianach ustawy o ochronie zdrowia psychicznego?
• Przymusowa hospitalizacja osób z problemami psychicznymi – najpoważniejsze zastrzeżenia
• Co RPO ocenia pozytywnie w projekcie zmian regulacji o zdrowiu psychicznym?
• Apel o szerszą debatę o ochronie zdrowia psychicznego
• Co dalej z projektem zmian w ochronie zdrowia psychicznego?
• Zmiany w ochronie zdrowia psychicznego - FAQ

Czego dowiesz się z tekstu?

• Ministerstwo Zdrowia przygotowało projekt nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – RPO ocenia go jako istotny krok w dobrym kierunku, ale wskazuje poważne braki
• „Choroba psychiczna" ma zniknąć z ustawy – nową nazwą mają być „zaburzenia psychotyczne"
• Kontrowersyjny zapis o przymusie w DPS – projekt dopuszcza unieruchomienie lub izolację przez ponad 8 godzin w jednostkach pomocy społecznej
• Luki w kontroli osobistej pacjentów – nie wiadomo, czy hospitalizowani za zgodą mogą jej odmówić
• RPO apeluje o szeroką debatę o modelu przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej

Koniec choroby psychicznej w polskim prawie

Jedna z najbardziej symbolicznych zmian dotyczy nomenklatury. Termin „choroba psychiczna" ma zostać zastąpiony określeniem „zaburzenia psychotyczne". RPO ocenia ten kierunek pozytywnie – nowa terminologia lepiej odpowiada współczesnej wiedzy medycznej i może ograniczyć stygmatyzację pacjentów, ich rodzin oraz personelu medycznego.

Rzecznik zwraca jednak uwagę na niekonsekwencję. W projekcie pojawia się pojęcie „zaburzeń rozwoju intelektualnego", tymczasem zgodnie z oficjalnym polskim tłumaczeniem Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 właściwym określeniem są „zaburzenia rozwoju umysłowego". Klasyfikacja wyróżnia ich cztery stopnie: łagodny, umiarkowany, ciężki i głęboki. Warto dostosować terminologię do standardów ICD-11 – postuluje RPO. Zapewni to spójność z międzynarodowymi standardami diagnostycznymi.

Przymus bezpośredni – kierunek dobry, ale jeden przepis budzi alarm

Kierunek zmian w regulacjach dotyczących przymusu bezpośredniego RPO ocenia pozytywnie. Ale jeden konkretny przepis budzi poważne obawy.

Projektowany art. 18b ust. 2 przewiduje możliwość stosowania wobec osoby z zaburzeniami psychicznymi, przebywającej w jednostce organizacyjnej pomocy społecznej, przymusu bezpośredniego w postaci unieruchomienia lub izolacji przez okres przekraczający 8 godzin.

Rzecznik nie zostawia na tym zapisie suchej nitki. Powołuje się na ustalenia:

• Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur,
• Najwyższej Izby Kontroli,
• urzędów wojewódzkich.

Wynika z nich, że jednostki pomocy społecznej od lat borykają się z niedoborem lekarzy i personelu pielęgniarskiego oraz trudnościami organizacyjnymi przy stosowaniu przymusu. W piśmie do Ministerstwa RPO stwierdza wprost:

Kontrola osobista w szpitalu – powstanie prawna luka i nie będziemy bezpieczni

Projekt reguluje kwestie kontroli pobieżnej i osobistej pacjentów w szpitalach psychiatrycznych. Dotąd te sprawy nie były uregulowane, mimo że stanowią poważną ingerencję w prawa i wolności.

Problem w tym, że projektowane przepisy w dużej mierze wzorowane są na regulacjach obowiązujących w jednostkach penitencjarnych. Tymczasem szpital psychiatryczny to nie więzienie – znaczna część pacjentów przebywa tam z własnej woli, korzystając ze świadczeń za zgodą.

W praktyce oznacza to, że personel medyczny nie będzie wiedział:

• czy odmowa pacjenta oznacza odstąpienie od kontroli?
• czy można wobec niego zastosować inne środki?
• czy zasadne jest zastosowanie przymusu bezpośredniego wyłącznie w celu przeprowadzenia kontroli?

RPO postuluje pilne uzupełnienie projektu o jednoznaczne przepisy w tej sprawie.

Co jeszcze budzi wątpliwości w zmianach ustawy o ochronie zdrowia psychicznego?

Rzecznik zwraca uwagę także na inne kwestie wymagające dopracowania:

1. Kontrola pobieżna bez obowiązku dokumentowania – w przypadku kontroli osobistej projekt wprowadza taki obowiązek, ale przy kontroli pobieżnej już nie. RPO postuluje wprowadzenie krótkiej notatki służbowej z każdej takiej czynności.
2. Rozszerzenie kontroli o miejsca pacjenta – warto rozważyć kontrolę szafek, szaf i innych zamykanych miejsc w salach chorych. Zwłaszcza na oddziałach terapii uzależnień i leczenia zaburzeń odżywiania często to tam ukrywane są niebezpieczne przedmioty lub substancje.
3. Brak regulacji dla SOR i izb przyjęć – w praktyce trafiają tam osoby w kryzysie psychicznym, ale projekt nie odnosi się do tego wprost.
4. Kontrola osobista małoletnich – projekt przyjmuje granicę 16 lat jako kryterium udziału przedstawiciela ustawowego. RPO wskazuje, że ukończenie 16 lat nie ogranicza władzy rodzicielskiej – dlatego rodzic powinien mieć prawo obecności także w tych przypadkach.

Przymusowa hospitalizacja osób z problemami psychicznymi – najpoważniejsze zastrzeżenia

To najbardziej wrażliwy fragment ustawy – dotyczy wolności osobistej. Rzecznik pozytywnie ocenia wprowadzenie obowiązku konsultacji z drugim lekarzem lub psychologiem przy decyzji o przyjęciu do szpitala bez zgody. Ale poważnie krytykuje kierunek zmian w art. 29 ustawy.

Projekt rozszerza przesłanki wszczęcia postępowania o przymusową hospitalizację. W praktyce wystarczy:

• rozpoznanie zaburzenia psychicznego,
• stwierdzenie trudności w samodzielnym zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych,
• albo uznanie konieczności podjęcia leczenia.

Rzecznik ocenia to tak:

Co RPO ocenia pozytywnie w projekcie zmian regulacji o zdrowiu psychicznym?

W piśmie nie brakuje też ocen aprobujących. Pozytywna ocena RPO dotyczy:

• Wzmocnienie gwarancji procesowych przy decyzjach o przyjęciu do szpitala bez zgody,
• Obowiązek dokumentowania kontroli osobistej,
• Szkolenia z technik deeskalacji zachowań agresywnych dla personelu,
• Rozszerzenie tajemnicy psychiatrycznej na psychologów szkolnych – RPO postuluje objęcie nią także pedagogów szkolnych i specjalnych,
• Regulacje dotyczące dzieci – szczególnie ochrona ich prywatności przy kontroli osobistej.

Rzecznik proponuje też uzupełnić regulacje o placówki działające na podstawie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich – dziś powstają wątpliwości interpretacyjne dotyczące ich funkcjonowania.

Apel o szerszą debatę o ochronie zdrowia psychicznego

Konkluzja pisma jest jednoznaczna. Sam RPO pisze:

Rzecznik apeluje o pogłębioną debatę nad nowym modelem hospitalizacji bez zgody, z udziałem:

• lekarzy psychiatrów,
• psychologów,
• pielęgniarek psychiatrycznych,
• prawników,
• przedstawicieli sądownictwa,
• organizacji reprezentujących osoby z doświadczeniem kryzysu psychicznego.

Wskazuje, że nadal brakuje jasnych kryteriów oceny momentu ustania przesłanek dalszej hospitalizacji, sposobu oceny ryzyka ponownego zagrożenia czy zakresu odpowiedzialności lekarzy podejmujących decyzje o wypisaniu pacjenta.

Co dalej z projektem zmian w ochronie zdrowia psychicznego?

Projekt jest na etapie prac w Ministerstwie Zdrowia. Opinia RPO stanowi ważny głos w konsultacjach, ale nie ma charakteru wiążącego – decyzję o ostatecznym kształcie ustawy podejmie resort, a następnie parlament. Warto śledzić dalsze etapy prac – zwłaszcza w kwestii zapisu o 8-godzinnym przymusie w DPS oraz regulacji kontroli osobistej.

Zmiany w ochronie zdrowia psychicznego - FAQ

Czym jest ustawa o ochronie zdrowia psychicznego?

To akt prawny regulujący zasady udzielania świadczeń psychiatrycznych, w tym leczenia bez zgody, stosowania przymusu bezpośredniego oraz ochrony praw pacjentów psychiatrycznych.

Dlaczego RPO krytykuje ponad 8-godzinny przymus w DPS?

Bo jednostki pomocy społecznej borykają się z brakiem personelu medycznego i problemami organizacyjnymi. Wydłużenie czasu stosowania przymusu w takich warunkach może prowadzić do naruszeń praw człowieka.

Czy choroby psychiczne znikną z katalogu po reformie?

Termin „choroba psychiczna" ma zostać zastąpiony określeniem „zaburzenia psychotyczne". RPO wskazuje jednak na potrzebę spójności z klasyfikacją ICD-11.

Czy pacjent w szpitalu psychiatrycznym będzie musiał poddać się kontroli osobistej?

To właśnie największa luka w projekcie zdaniem RPO – nie wiadomo, czy pacjent hospitalizowany za zgodą ma taki obowiązek, ani co się stanie, gdy odmówi.

Jakie są główne postulaty RPO wobec projektu?

Dopracowanie zapisów o przymusie w DPS, jednoznaczne uregulowanie kontroli osobistej, zawężenie przesłanek przymusowej hospitalizacji oraz szeroka debata nad całym modelem leczenia bez zgody.

Czy projekt wejdzie w życie?

Nie wiadomo w jakim kształcie. Projekt jest na etapie prac w Ministerstwie Zdrowia i musi jeszcze przejść uzgodnienia, konsultacje publiczne oraz ścieżkę parlamentarną.

Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich