Jakie wyróżniamy rodzaje testamentów?

Testament stanowi jedyny sposób na rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci. Oznacza to, że tylko poprzez ważny testament możemy zabezpieczyć przyszłość wybranych przez nas osób. W przypadku niesporządzenia testamentu, uznania go za nieważny lub gdy osoby powołane do dziedziczenia nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami, dochodzi do dziedziczenia ustawowego, które rządzi się zupełnie innymi prawami. Jeżeli dojdzie do sukcesji ustawowej, może się okazać, że dalszy członek rodzinny, którego chcielibyśmy obdarować, otrzyma bardzo małą część schedy lub nie otrzyma nic.

Polecamy : Poradnik Gazety Prawnej 9/18 Firma w spadku – zarząd sukcesyjny

Z uwagi na powyższe, by uchronić się przed dziedziczeniem ustawowym, bardzo ważne jest by zachować wymogi formalne przewidziane dla ważnego testamentu, a także by zastosować w testamencie podstawienia, na wypadek gdyby wybrana przez nas osoba nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą. Jak więc należy sporządzić testament aby był ważny?

Zdolność testowania

Prawo do sporządzenia ważnego testamentu mają wyłącznie osoby mające zdolność testowania, a więc osoby pełnoletnie, mające pełną zdolność do czynności prawnych. W momencie sporządzania ostatniej woli, spadkodawca nie może działać w stanie włączającym wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (np. będąc pod wpływem narkotyków lub alkoholu). Testament będzie nieważny, również gdy zostanie sporządzony pod wpływem groźby lub pod wpływem błędu, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod jego wpływem, nie sporządziłby testamentu o tej treści.

Testament może zawierać ostatnią wolę tylko jednego spadkodawcy, dlatego sporządzony wspólnie przez małżonków będzie niestety nieważny – każdy z małżonków musi samodzielnie spisać swoją ostatnią wolę.

Testamenty zwykłe

W grupie testamentów zwykłych wyróżniamy:

1. testamenty holograficzne;
2. testamenty notarialne;
3. testamenty allograficzne.

Testament holograficzny to nic innego jak zwykły testament pisemny sporządzony przez spadkodawcę. Tego rodzaju testament musi zostać napisany odręcznie (nie wchodzi w grę napisanie tekstu na komputerze lub przez inną osobę i złożenie pod nim podpisu przez spadkodawcę), a także opatrzony podpisem spadkodawcy i datą sporządzenia. Nie jest istotny materiał, na którym testament pisemny testament jest sporządzany – można go spisać zarówno na zwykłej kartce wyrwanej z zeszytu jak i na ścianie domu – kluczowe jest odręczne pismo, umieszczenie podpisu i daty.

Brak daty może spowodować  nieważność testamentu, chyba że nie istnieją wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Testament notarialny to testament sporządzony przez notariusza, w formie aktu notarialnego. W przypadku tego rodzaju testamentu, spadkodawca składa oświadczenie woli w kancelarii notarialnej (wyjątkowo poza tym lokalem – np. w razie ciężkiej choroby). Notariusz ma obowiązek potwierdzić tożsamość testatora oraz jego zdolność testowania.

Notariusz powinien odczytać akt notarialny, podpisany w jego obecności, osobom biorącym udział w jego spisaniu. Testament w tej formie ma charakter dokumentu urzędowego, co sprawia, że daje gwarancję zgodności treści testamentu z faktyczną wolą spadkodawcy.

 Z uwagi na duży formalizm i udział wykształconego prawnika, ten rodzaj testamentu jest jednym z najbezpieczniejszych. Ponadto pozostawienie oryginału testamentu w kancelarii notarialnej uchroni dokument przed możliwością ukrycia, zniszczenia lub sfałszowania.

Testament allograficzny to testament ustny, sporządzany w obecności urzędnika i dwóch świadków. Kodeks cywilny szczegółowo określa o jakiego urzędnika chodzi – otóż testament allograficzny może zostać sporządzony w obecności wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego - nie ma mowy o innych osobach, w tym o zastępcach tych urzędników.

Ustne oświadczenie spadkodawcy spisywane jest w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytywany jest spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.

Osoby głuche lub nieme nie mogą sporządzić testamentu w formie testamentu allograficznego.

Testamenty szczególne 

W grupie testamentów szczególnych wyróżniamy:

1. testamenty ustne;
2. testamenty podróżne;
3. testamenty wojskowe.

Ogólna uwaga dotycząca grupy testamentów szczególnych – ich zastosowanie jest możliwe tylko w sytuacjach określonych w prawie spadkowym.

Testament ustny to oświadczenie woli spadkodawcy składane w obecności co najmniej trzech świadków. Możliwość sporządzenia testamentu w tej formie istnieje:

• w razie istnienia obawy rychłej śmierci;
• jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Testament w formie ustnej jest potwierdzany w ten sposób, że oświadczenie spadkodawcy jest spisywane, przed upływem roku od jego złożenia, przez świadka lub osobę trzecią, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie. Treść testamentu ustnego może zostać potwierdzona również w ten sposób, że ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku świadkowie (wszyscy - wyjątkowo wystarczy dwóch) złożą zgodne zeznania przed sądem.

Testament podróżny może zostać sporządzony podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym. Spadkodawca składa swoje oświadczenie przed dowódcą statku lub jego zastępcą w obecności dwóch świadków. Oświadczenie to dowódca lub jego zastępca spisują podając przy tym datę. Pismo podlega późniejszemu odczytaniu w obecności świadków, po czym jest podpisywane przez spadkodawcę, świadków oraz dowódcę statku lub jego zastępcę Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma, należy w piśmie podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy.

Jeżeli zachowanie tej formy nie jest możliwe, można sporządzić testament ustny.

Testament wojskowy jest sporządzany na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej z dnia 30 stycznia 1965 r. w sprawie testamentów wojskowych. Testamenty wojskowe mogą sporządzać żołnierze Sił Zbrojnych pełniący czynną służbę wojskową, pracownicy cywilni zatrudnieni w Siłach Zbrojnych, osoby cywilne towarzyszące Siłom Zbrojnym. Rozporządzenie wskazuje na cztery podrodzaje testamentów wojskowych:

• testament wojskowy I – testament urzędowy, sporządza go sędzia wojskowy i odnotowuje w protokole - świadkowie nie są wymagani.
• Testament wojskowy II – testament prywatny szczególny - wymagana jest obecność dwóch świadków, od spadkodawcy wymaga się złożenie podpisu.
• Testament wojskowy III – stosowany w sytuacji, gdy spadkodawca nie jest w stanie złożyć swojego podpisu - zamiast niego robi to trzech świadków, których udział jest wymagany. Spadkodawca składa tutaj swoje oświadczenie woli tylko ustnie.
• Testament liniowy – odmiana testamentu, która może być zastosowana jedynie w razie obawy spadkodawcy przed rychłą śmiercią wskutek ran i choroby. Wymagana jest obecność dwóch świadków, ale nie muszą oni być obecni jednocześnie i spadkodawca może złożyć swoje oświadczenie woli w obecności najpierw pierwszego świadka, a potem drugiego.

Opracowano na podstawie:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025)

Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 30 stycznia 1965 r. w sprawie testamentów wojskowych (Dz.U. z 1965 r. nr. 7 poz. 38)