Podarowałeś mieszkanie i żałujesz? Darowiznę można odwołać, ale nie z każdego powodu

• Darowizna to umowa. Można przekazać nie tylko pieniądze
• Czy można odwołać darowiznę, jeśli darczyńca zmienił zdanie?
• Sytuacja finansowa darczyńcy się pogorszyła. Darowiznę można odwołać
• Darowizna została już wykonana. Niedostatek nie oznacza automatycznie jej zwrotu
• Rażąca niewdzięczność. To najważniejsza podstawa odwołania wykonanej darowizny
• Jest ważny termin. Na odwołanie darowizny nie ma nieograniczonego czasu
• Darczyńca wybaczył? Może stracić możliwość odwołania darowizny
• Jak odwołać darowiznę? Potrzebne jest pisemne oświadczenie
• Co dzieje się z majątkiem po skutecznym odwołaniu darowizny?

Darowizna to umowa. Można przekazać nie tylko pieniądze

Zasady dotyczące darowizn określają przepisy Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 888 § 1 przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. W praktyce oznacza to, że jedna osoba przekazuje drugiej określoną korzyść majątkową, nie otrzymując w zamian ekwiwalentnego świadczenia.

Co może być przedmiotem darowizny? Mogą to być przykładowo:

• pieniądze,
• mieszkanie, dom lub działka,
• samochód,
• inne rzeczy ruchome,
• określone prawa majątkowe,
• zwolnienie obdarowanego z długu.

Uwaga! Wbrew potocznemu rozumieniu darowizna nie jest wyłącznie jednostronną decyzją osoby oddającej swój majątek. Jest umową zawieraną między darczyńcą a obdarowanym.

Czy można odwołać darowiznę, jeśli darczyńca zmienił zdanie?

Warto pamiętać, że darowiznę można w określonych sytuacjach odwołać. Nie zawsze jest to jednak możliwe. Przepisy nie dają bowiem darczyńcy swobodnego prawa do wycofania się z zawartej umowy.

Trzeba przy tym rozróżnić dwa przypadki:

• darowizna została przyrzeczona, ale jeszcze jej nie wykonano,
• darowizna została już wykonana, czyli np. własność mieszkania została przeniesiona na dziecko.

W pierwszym przypadku podstawą odwołania darowizny może być istotna zmiana sytuacji finansowej darczyńcy. W drugim szczególnego znaczenia nabiera zachowanie osoby, która otrzymała majątek.

Sytuacja finansowa darczyńcy się pogorszyła. Darowiznę można odwołać

Niektórych może zdziwić fakt, że przepisy chronią w pewnym stopniu osobę, która zobowiązała się do przekazania majątku, ale po zawarciu umowy znalazła się w znacznie trudniejszej sytuacji finansowej. Co to oznacza w praktyce?

Zgodnie z art. 896 Kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy zmienił się na tyle, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Przykład: ojciec zobowiązał się przekazać córce 100 tys. zł. Zanim pieniądze zostały przekazane, stracił główne źródło dochodu i znalazł się w sytuacji, w której wypłata 100 tys. zł uniemożliwiłaby mu pokrywanie podstawowych kosztów życia. W takich okolicznościach mogą powstać podstawy do odwołania niewykonanej darowizny.

Uwaga! Skala pogorszenia sytuacji finansowej ma znaczenie oraz wpływ wykonania darowizny na usprawiedliwione potrzeby darczyńcy lub jego ustawowe obowiązki alimentacyjne.

Darowizna została już wykonana. Niedostatek nie oznacza automatycznie jej zwrotu

Inaczej wygląda sytuacja, gdy darczyńca przekazał już majątek, a dopiero później popadł w niedostatek. Nie oznacza to automatycznie prawa do odebrania obdarowanemu mieszkania czy pieniędzy.

Zgodnie z art. 897 Kodeksu cywilnego, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, obowiązek dostarczać darczyńcy środków brakujących do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wykonania ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Obdarowany może jednak zwolnić się z tego obowiązku poprzez zwrot darczyńcy wartości wzbogacenia. Sam późniejszy niedostatek darczyńcy nie jest tym samym co odwołanie wykonanej darowizny.

Rażąca niewdzięczność. To najważniejsza podstawa odwołania wykonanej darowizny

Najwięcej sporów pojawia się wtedy, gdy majątek został już przekazany, ale relacje między stronami później uległy gwałtownemu pogorszeniu. Czy w takiej sytuacji można odwołać darowiznę? Okazuje się, że w pewnych okolicznościach jest to możliwe.

Art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że darczyńca może odwołać nawet darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Warto podkreślić, że Kodeks cywilny nie zawiera zamkniętej listy zachowań stanowiących rażącą niewdzięczność. Dlatego ogromne znaczenie ma orzecznictwo sądów. Sąd Najwyższy wskazuje, że zachowanie musi osiągnąć kwalifikowany, szczególnie naganny poziom postępowania. Przy ocenie bierze się pod uwagę konkretne okoliczności sprawy, relacje między stronami oraz motywy postępowania obdarowanego.

Kłótnia z rodzicem zwykle nie wystarczy

Nie każdy konflikt między rodzicem a dzieckiem, któremu wcześniej przekazano mieszkanie, pozwala odebrać nieruchomość. To samo dotyczy jakiegokolwiek innego składnika majątku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie podkreśla się, że zwykłe konflikty rodzinne, nieporozumienia czy drobne naganne zachowania nie muszą stanowić rażącej niewdzięczności. Znaczenie mogą mieć natomiast zachowania szczególnie poważne, np.:

• przestępstwo popełnione przeciwko darczyńcy,
• celowe wyrządzenie mu poważnej szkody,
• ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych,
• szczególnie dotkliwe naruszenie jego godności,
• poważne i świadome działania skierowane przeciwko jego zdrowiu, mieniu lub innym istotnym dobrom.

Sąd Najwyższy podkreśla, że przy ocenie rażącej niewdzięczności trzeba uwzględniać także motyw działania obdarowanego. Zachowanie powinno być oceniane w realiach konkretnej relacji, a nie w oderwaniu od okoliczności konfliktu.

Przykład: matka przekazuje synowi mieszkanie. Kilka lat później dochodzi między nimi do sporów dotyczących sposobu korzystania z lokalu. Sama seria kłótni nie oznacza jeszcze automatycznie rażącej niewdzięczności.

Inaczej może zostać oceniona sytuacja, w której obdarowany świadomie podejmuje wobec darczyńcy szczególnie krzywdzące działania, dopuszcza się przemocy albo rażąco zaniedbuje podstawowe obowiązki rodzinne.

Jest ważny termin. Na odwołanie darowizny nie ma nieograniczonego czasu

Darczyńca nie może przez wiele lat pozostawiać decyzji o odwołaniu darowizny w zawieszeniu. Zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego darowizna nie może zostać odwołana po upływie roku od dnia, w którym osoba uprawniona dowiedziała się o niewdzięczności obdarowanego.

Termin ma więc bardzo praktyczne znaczenie. Nie wystarczy wykazać, że obdarowany dopuścił się poważnego zachowania. Trzeba jeszcze odwołać darowiznę w czasie przewidzianym przez ustawę.

Darczyńca wybaczył? Może stracić możliwość odwołania darowizny

Przepisy przewidują jeszcze jedno istotne ograniczenie. Zgodnie z art. 899 § 1 k.c. darowizny nie można odwołać z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia darczyńca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Przebaczenie ma więc konkretne konsekwencje prawne. Nie jest jedynie elementem relacji osobistej pomiędzy stronami.

Jak odwołać darowiznę? Potrzebne jest pisemne oświadczenie

Odwołanie darowizny wymaga podjęcia konkretnej czynności przez darczyńcę. Art. 900 Kodeksu cywilnego stanowi, że odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. W praktyce w dokumencie warto jednoznacznie wskazać:

• darczyńcę i obdarowanego,
• umowę darowizny, której dotyczy oświadczenie,
• przedmiot darowizny,
• że darczyńca odwołuje darowiznę,
• zdarzenia, które jego zdaniem uzasadniają odwołanie,
• datę i podpis.

Samo brzmienie art. 900 Kodeksu cywilnego nie ustanawia odrębnego wymogu wpisania do oświadczenia przyczyny odwołania. Jej precyzyjne przedstawienie może mieć jednak zasadnicze znaczenie dowodowe, jeżeli obdarowany zakwestionuje skuteczność odwołania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że przyczyna powołana przez darczyńcę ma znaczenie dla zakresu późniejszego badania sprawy przez sąd.

Co dzieje się z majątkiem po skutecznym odwołaniu darowizny?

Zgodnie z art. 898 § 2 Kodeksu cywilnego zwrot przedmiotu odwołanej darowizny następuje według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie darowizny obdarowany odpowiada tak jak bezpodstawnie wzbogacony, który powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa kończy się prostym oddaniem dokładnie tego samego składnika majątku. Sytuacja może być bardziej skomplikowana np. wtedy, gdy obdarowany sprzedał otrzymaną rzecz, obciążył nieruchomość albo dokonał innych rozporządzeń majątkowych.