Skarb Państwa nie będzie już nieodpłatnie przekazywał nieruchomości na rzecz Kościoła katolickiego? Do Sejmu trafił projekt ustawy, który ma uchylić taką możliwość

• Przestarzała regulacja, na podstawie której nieruchomości należące do Skarbu Państwa trafiają do majątku Kościoła katolickiego
• Nierówne uprawnienia – inne kościoły i związki wyznaniowe bez analogicznych uprawnień
• W latach 1992-2019 Kościół katolicki otrzymał od Skarbu Państwa grunty o łącznej wartości niemal 3,5 mld zł
• Koniec z nieodpłatnym przekazywaniem przez Skarb Państwa nieruchomości na rzecz Kościoła katolickiego? Do Sejmu trafił projekt ustawy
• Na jakim etapie są obecnie prace w Sejmie nad projektem ustawy, który ma uniemożliwić nieodpłatne przekazywanie przez Skarb Państwa nieruchomości na rzecz Kościoła katolickiego?

Przestarzała regulacja, na podstawie której nieruchomości należące do Skarbu Państwa trafiają do majątku Kościoła katolickiego

W ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej znajduje się przepis, a konkretnie – art. 70a, zgodnie z którym – osobom prawnym Kościoła katolickiego, które po dniu 8 maja 1945 r. podjęły działalność na Ziemiach Zachodnich i Północnych, mogą być, na ich wniosek, przekazane nieodpłatnie na własność grunty znajdujące się w zasobach Państwowego Funduszu Ziemi albo w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa.

Przekazanie Kościołowi na własność ww. gruntów następuje w drodze decyzji wojewody właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości, wydanej za zgodą Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (dalej: KOWR). Na podstawie art. 70a ww. ustawy – o grunty mogą występować podmioty nowotworzone (nie tylko te, które podjęły działalność na Ziemiach Zachodnich i Północnych bezpośrednio po II wojnie światowej), a także niezależnie od lokalizacji ich „siedziby” (tj. np. do Wojewody Dolnośląskiego, o przekazanie nieodpłatnie na własność gruntów, może wnioskować podmiot, który ma siedzibę na terenie województwa opolskiego i tam też, już wcześniej, również otrzymał grunty w ramach nieodpłatnego przekazania, na podstawie decyzji Wojewody Opolskiego). Powyższe (a konkretnie fakt, iż wspomniana powyżej sytuacja rzeczywiście miała miejsce – „jeden z podmiotów na rzecz którego miała być przekazana nieruchomość w województwie dolnośląskim, otrzymał już wcześniej na podstawie decyzji Wojewody Opolskiego grunty rolne o powierzchni 14,9787 ha”), stało się powodem postulatu dotyczącego uchylenia art. 70a ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej sformułowanego na początku 2024 r. przez Zespół do spraw gruntów przekazanych podmiotom kościelnym przez Wojewodę Dolnośląskiego.¹

Nierówne uprawnienia – inne kościoły i związki wyznaniowe bez analogicznych uprawnień

Warto w tym miejscu również wspomnieć, że inne kościoły i związki wyznaniowe (nie tylko Kościół katolicki) otrzymały analogiczną do art. 70 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej możliwość nabywania nieruchomości rolnych, ale – była ona ograniczona w czasie. Uprawnienie to wygasło dla większości uprawnionych podmiotów (z wyjątkiem Kościoła katolickiego) po 31 grudnia 1998 r. W tym kontekście, wobec zarzutu naruszenia konstytucyjnej zasady równouprawnienia kościołów i związków – w wyroku z 2 kwietnia 2003 r., sygn. akt K 13/02 oraz z 8 czerwca 2011 r., sygn. akt K 3/09 – wypowiedział się negatywnie Trybunał Konstytucyjny.

W związku z powyższym – autorzy projektu ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej stoją na stanowisku, że – podobne ograniczenie, prawie 3 dekady później, powinno zostać nałożone również na Kościół katolicki poprzez wykreślenie z porządku prawnego art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej.

W latach 1992-2019 Kościół katolicki otrzymał od Skarbu Państwa grunty o łącznej wartości niemal 3,5 mld zł

Według wyliczeń Stowarzyszenia SOISH, na podstawie danych udostępnionych przez KOWR w trybie dostępu do informacji publicznej – od 1 stycznia 1992 r. do 30 czerwca 2019 r. KOWR przekazał w trybie art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej 76 244 ha ziemi rolnej na rzecz Kościoła rzymskokatolickiego. Przy założeniu średniej ceny za ha według GUS – nieruchomości te, potencjalnie, byłyby więc warte w 2019 r. 3 487 629 292 zł (czyli niemal 3,5 mld zł) – argumentują autorzy projektu. Z wykonanego na zlecenie Marszałka Sejmu raportu NIK sporządzonego po kontroli pt. „Finansowanie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz niektórych związanych z nimi podmiotów przez wybrane jednostki publiczne” wynika natomiast, iż w latach 2021-2023 – na podstawie art. 70a ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej – w wyniku wydania 27 decyzji przez wojewodów, na rzecz Kościoła nieodpłatnie przekazano nieruchomości o łącznej powierzchni 144,5116 ha.

Koniec z nieodpłatnym przekazywaniem przez Skarb Państwa nieruchomości na rzecz Kościoła katolickiego? Do Sejmu trafił projekt ustawy

Jak zostało już wspomniane powyżej – w dniu 24 września 2025 r., przez grupę posłów Polska 2050 – Trzecia Droga, został złożony projekt ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (nr RPW/31532/2025), który zakłada uchylenie art. 70a ww. ustawy, który to umożliwia nieodpłatne przekazywanie przez Skarb Państwa nieruchomości na rzecz Kościoła katolickiego, a ponadto – przewiduje umorzenie postępowań w sprawie przekazania nieruchomości, będących w toku w dniu wejścia w życie ustawy.

Autorzy projektu stoją na stanowisku, że – utrzymywanie 80 lat po II wojnie światowej niezmienionego stanu prawnego w zakresie możliwości uzyskania przez Kościół rekompensaty za ziemie pozostawione na Kresach Wschodnich jest nieuzasadnione, „zaś tak ukształtowana regulacja stanowi nieproporcjonalny mechanizm uszczuplający majątek państwa, który kreuje pole do nadużyć, stanowiąc jednocześnie ponadprzeciętną możliwość akumulacji kapitału przez Kościół Katolicki”. W ocenie posłów – mając na uwadze dotychczasową wysokość transferów przekazanych Kościołowi katolickiemu w ramach rekompensaty, „należy stwierdzić, iż wyczerpała się przesłanka kompensacyjna, kształtująca możliwość bezpłatnego przekazywania nieruchomości w ramach omawianej regulacji prawnej”, tj. art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, którego wykreślenia z porządku prawnego domagają się projektodawcy.

Na jakim etapie są obecnie prace w Sejmie nad projektem ustawy, który ma uniemożliwić nieodpłatne przekazywanie przez Skarb Państwa nieruchomości na rzecz Kościoła katolickiego?

Projekt ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (nr RPW/31532/2025), który zakłada wykreślenie art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, tym samym – zamykając drogę do nieodpłatnego przekazywania przez Skarb Państwa nieruchomości na rzecz Kościoła katolickiego – w dniu 24 września br. został przekazany do opinii sejmowego Biura Legislacyjnego oraz Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji, a także skierowany do konsultacji społecznych, które potrwają do 25 października 2025 r. W ramach ww. konsultacji – każdy może zgłosić do niego swoje uwagi, wypełniając ankietę dostępną pod adresem: LINK.

¹ Zarządzenie nr 8 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 10 stycznia 2024 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw gruntów przekazanych podmiotom kościelnym

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1966)
• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 z późn. zm.)
• Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (nr RPW/31532/2025)
• Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1966)
• Ustawa z dnia 1 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 265)